Slik skriver vi i NRK

Forkortingar

Mange forkortingar har vore så lenge i språket at dei ikkje lenger blir oppfatta som forkortingar. Ord som laser, radar, aids, hiv og ufo skriv vi som heilt vanlege ord.

Forkortingar med stavingsuttale

Dersom ei forkorting blir stava bokstav for bokstav i uttale, skriv vi dei med store bokstavar: AS, EM, IT, OL, PC, TV, VM, BH. Unntak: etablerte måleiningar som pH, dB, kW.

Dette gjeld også forkorta eigennamn: FN/SN, LO, NHO, NRK, UD, KFUM.

Forkortingar som blir uttala som vanlege ord

Forkorta eigennamn som blir uttala som vanlege ord, blir vanlegvis skrivne med stor førebokstav og elles små bokstavar: Efta, Nafta, Nato, Norad, Obos, Opec, Unesco, Kork, Sintef.

Dersom forkortingar består av tre eller færre bokstavar, skriv vi dei med store bokstavar for å tydeleggjere at dei er forkortingar: NAF, FIS, UNE, ESA.

Høgskular, universitet og forskingsinstitusjonar

Namn på høgskular og universitet blir som hovudregel forkorta slik institusjonane sjølve gjer det, med stor bokstav for kvart ledd, med unntak av preposisjonen i, som skal skrivast som liten. Om det forkorta namnet på institusjonen blir uttalt som eitt ord, følgjer ein dei ordinære reglane.

Forskingsinstitusjonar, offentlege og private, følgjer dei generelle forkortingsreglane: Nokut, Nupi, Nova, Sintef.

Kursiv skrift

Kursiv kan gjere teksten vanskelegare å lese. Kursiv bør avgrensast til éi setning eller eitt spørsmål i gongen. Bruk kursiv dersom du vil leggje trykk på eitt enkelt ord (eller ordsamband). I ein artikkel skal spørsmål frå journalisten stå i kursiv.

I teksting av fjernsynsprogram blir kursiv brukt når den som snakkar, ikkje er synleg, til dømes ei stemme i radioen eller i telefonen. Der blir kursiv også brukt til å vise at ein tekstar ei kommentator- eller forteljarstemme.

Feit skrift

Feit skrift skal ikkje brukast på enkeltord, men på heile avsnitt som skal uthevast. Bruk med måte, og ikkje bruk det på fleire avsnitt på rad.

Og eller å?

Vi har stadig og/å-feil, først og fremst i situasjoner der «og» står mellom to infinitiver. Eksempel: «Jeg får så lyst til å hoppe og danse!». Her hadde nok flere skrevet «(…) hoppe å danse», men det er altså feil.

I konstruksjoner som «stå og…», «sitte og…», «ligge og…» skal det alltid være og! Alltid!

Hvis du er i tvil, kan det være lurt å teste fortidsprøven. Sett infinitivene i fortid og se hva som skjer!

«Å» i faste uttrykk:

Skal vi alltid sette «å» foran infinitiv? I utgangspunktet, ja. Men det finnes unntak. Noen ganger skal vi ha «og» mellom to infinitiver, rett og slett fordi «og» binder sammen ulike ordgrupper. Her kan vi (nok en gang) dra nytte av fortidsprøven. Bare se på dette eksempelet:

Også eller og så?

Også betyr «i tillegg» og/eller «til og med». Eksempler på typisk bruk:

Og så betyr det samme som «og deretter», og skal derfor brukes i helt andre situasjoner. Eksempler:

Det er mange som sier «også», altså med uttalen «åsså», der det egentlig er riktig å si «og så». Derfor er det lett å gå i surr. Eksempel på muntlig sitat:

I dette tilfellet er det lett å tenke at det burde stått også, men det er og så som blir det riktige. Liknende eksempel:

Huskeregel: Hvis «åsså» kan skiftes ut med «og dessuten» eller «for øvrig», er det som regel og så vi skal bruke!

Lenger eller lengre?

Kort oppsummert: Hvis ordet sier noe om et verb eller om tid, bruker vi lenger.

Hvis ordet sier noe om et substantiv eller et pronomen, bruker vi lengre.

Ennå eller enda?

Gladnyhet: Det er faktisk lov å bruke både ennå og enda som tidsadverb!

Men når ordet er et såkalt gradsadverb eller en subjunksjon, bruker vi enda.

I eller på? – preposisjoner og stedsnavn

Det er ofte vanskeleg å vita om ein skal seia «i» eller «på» om ein stad. Tommelfingerregelen er at ein seier «i» om dei fleste stadene, men at ein seier «på» om nokre typar stadnamn, som til dømes namn på øyar, vidder og fjell. Likevel er det så mange unnatak frå denne regelen, at det er vanskeleg å vere heilt sikker.

Den sikraste måten å få preposisjonen rett på, er å spørje innbyggjarane i området, om ein har mogelegheit til det; i lokalspråket kan ein stad få «i» eller «på» – eller begge – i strid med generelle reglar og tilrådingar.

Ein annan sikker måte å få rett preposisjon, er å bruke kommunenamn; då må ein alltid bruke «i»: i Røros kommune, i Frøya kommune, i Nesodden kommune, og så vidare. I andre samanhengar vil ein seie «på Røros», «på Frøya» og «på Nesodden».

Mange norske stadnamn har ein naturleg formasjon som sistelekk, til dømes nes, vik, øy og dal. Dersom ein ikkje veit kva preposisjon lokalbefolkninga brukar og ikkje kan bruke kommunenamn, kan ein gå ut frå at stadnamnet får same preposisjon som ein elles ville brukt om slike namn: på Tingnes, i Pasvik, på Rødøy, i Oppdal.

Det er likevel slik at nokre namn vik av frå dette; det heiter til dømes «i Vardø» når ein snakkar om Vardøya og fastlandsområdet som høyrer til Vardø kommune, men «på Vardøya» når ein snakkar om berre øya.

Ein ser ofte at kommunenamn og namn på tettstader fell saman på denne måten. På slike stader seier ein ofte både «i» og «på», alt etter om ein snakkar om kommunen, naturformasjonen eller om tettstaden. Ein kan såleis seie at det er 7000 innbyggjarar i Oppdal (kommunen), men berre 3500 på Oppdal (tettstaden). Det er eit rikt fugleliv  (øya) Frøya, men også på Sula i (kommunen) Frøya.

I slike tilfelle må ein vera varsam med å få preposisjonen rett når ein snakkar om andre stader i området: Heddal ligg i Notodden (kommunen), ikkje på Notodden (tettstaden).

På Språkrådet sine nettsider finn du ei liste over «i» eller «på» til ein del stadnamn.

Det er likevel grunn til å sjekke kva lokalbefolkninga seier, viss mogeleg; Språkrådet si liste er ikkje komplett og kan i nokre fall stå i strid med lokal preposisjonsbruk.

Ved stadnamn utanfor Noreg gjeld den same tommelfingerregelen om at ein seier «på» om øyar og øyrike og «i» stort sett elles. Sjølv om ein seier at ein er «i» eit land (i Tyskland, i England), heiter det «på» om øyane Island og Grønland; men her finst det òg unnatak: det heiter «i Irland».

Andre unnatak frå øy-regelen er Japan, Indonesia, Puerto Rico, Taiwan og Storbritannia; her brukar ein alltid «i».

Dei same reglane gjeld for område innanfor nasjonalgrensene: på Manhattan, på Shetland, på Jersey, på Fyn.

Eit anna godt verktøy er Norsk stadnamnleksikon. Boka ligg ute på bokhylla.no. Klikk her, klikk så på boktittelen oppe til venstre på sida og så kan du bla i ein eldre versjon av boka.

Tid, tall, mål og vekt

Vi skriver tall med bokstaver fra én til tolv – med mindre det er snakk om en rekke tall:

Vi skriver også bokstaver hvis det er snakk om grove anslag, overdrivelser og andre tilfeller hvor tallet er omtrentlig. Eksempel:

Hvis tallet har desimaler, etterfølges av en målenhet eller generelt krever et visst presisjonsnivå, bruker vi tall:

Når det gjelder større tall, skiller vi disse med punktum fra 10.000 og oppover. Vi skriver altså 2734, 9546, men 11.578, 123.800 osv. Hvis du har med millioner og milliarder og gjøre, skriver vi alltid tall foran disse – uansett størrelse:

Klokkeslett

Datoar

Årstall

Språkrådet jamstilte 11. februar 2014 dei to skrivemåtane og uttalemåtane av 2014, tjuefjorten og totusenogfjorten.

Språkreglane til NRK slår fast at NRK skal retta seg etter reglar og råd som er godkjende av Språkrådet. Samstundes ynskjer språkstyret at NRK skal framstå einskapleg i uttalen av årstal.

Difor rår vi til å bruka kortforma tjuefjorten i NRK

Komma, hermetegn og annen tegnsetting

Hermetegn

I NRK bruker vi doble hakeparenteser, altså «», som hermetegn – i hvert fall så langt det er teknisk mulig. Vi bruker hermetegn på alle selvstendige kunstverk: Romantitler, sanger/album, filmtitler og alle typer programmer.

Våre egne TV-serier, programmer og podkaster er intet unntak – vi skriver «P3morgen» og «God bedring», ikke P3morgen og God bedring.

Navn på båter/skip og ekstremvær skal også pakkes inn i hermetegn. Det samme gjelder spesielle kallenavn, som f.eks. Espen «Shampo» Knutsen.

En kreativ bloggtittel, f.eks. «Kokkejævel», skal også markeres på denne måten.

Imidlertid er det enkelte ting som faller utenfor hermetegn-kategorien: Bandnavn, tidsskrift og aviser skal bare skrives med stor forbokstav

Komma

Vi set komma for at det skal bli lettare å lese ein tekst. Det oppnår ein vanlegvis ved å følgje dei mest vanlege reglane for kommasetting. Du finn eit sett med enkle reglar på nettsidene til Språkrådet

Feil bruk av komma er utbredt på NRKs nettsider, viser en undersøkelse som språkkonsulentene
gjorde i 2009. Husk at vi setter komma for at det skal bli lettere å lese, ikke for at det skal bli
vanskeligere å skrive. Feil bruk av komma kan dessuten forandre meningsinnholdet i en setning.
Merk forskjellen: et lite fint hus versus et lite, fint hus.
Her følger sju enkle regler for rett bruk av komma:

  • Komma mellom setninger som er bundet sammen med og, eller, for og men
    Merk: alltid tegn før men, enten komma eller punktum
    Else forstod ingenting, men Eva lo hjertelig.
    Petter skiftet jobb for tredje gang på to år, og Aud fulgte opp med sin andre skilsmisse på to år.
  • Komma etter leddsetning som står først i en helsetning
    Da Else kom, hadde de andre allerede spist.
  • Komma etter innskutt leddsetning
    Boka som lå på bordet, var mi.
  • Komma også før innskutt leddsetning som ikke er nødvendig i helsetningen
    Direktøren, som hadde vært ute på rangel, møtte ikke opp.
  • Komma før og etter forklarende tillegg
    Harare, hovedstaden i Zimbabwe, het før Salisbury.
  • Komma før og etter tiltaleord, svarord og utropsord
    Ole, kan du komme hit?
    Kom hit med deg, din gjøk!
    Ja, det forstår jeg godt.
    Oi, så store barna dine er blitt!
  • Komma mellom ledd i oppregning hvis det ikke står noen konjunksjon
    Berit, Else, Gerd og Marit

Ellipse (…)

Ellipse, eller tre punktum etter kvarandre, markerer noko nølande eller noko som ikkje er avslutta. Det er vanleg praksis å ha mellomrom føre dette teiknet i slutten av setninga, men av praktiske omsyn knytt til tekstbryting har vi eigen praksis. Vi bruker ellipsen slik:

Replikkstrek

Replikkstrek (–) blir brukt for å innleie ein replikk. Det skal vere mellomrom mellom replikkstrek og replikk. Dette gjeld ikkje teksting. Vi skriv replikkstrek (utan mellomrom) og ikkje komma i overslag:

Vi bruker også tankestrek (utan mellomrom) for å markere strekning, periode eller omfang, samt i sportsresultat.

Samansette uttrykk

Andre teikn

Vi skriv «prosent», «euro» osv. i løpande tekst, men kan bruke teikna (%, €) i tabellar og i andre tilfelle der plassomsyn krev det. Vi skriv 100 pund i løpande tekst, men kan skrive £ 100 i ein tabell eller grafikk (merk at valutateikn blir førestilt, med mellomrom mellom symbol og tal).

Norsk-engelske ord

Språkreglane til NRK seier at norske ord og uttrykk skal veljast i størst mogleg grad:

NRK skal til ein viss grad også vere pådrivar for å innarbeide norske avløysarord:

Ordvalet bør likevel vere forståeleg for dei fleste og ikkje markere seg ut og dra merksemda vekk frå innhaldet.

Bedrifts- og merkevarenavn, statlige organisasjoner og -institusjoner

Statlige organisasjoner og institusjoner

Norske namn følgjer norske skrivereglar

Vi respekterer norske eigennamn så lenge dei ikkje er til hinder for forståing og leseflyt. Vi krev derfor at samansette norske namn skal følgje norske skrivereglar.

TV- og radiokanalar

Namnet på ein kanal er eit særnamn, og NRK skriv kanalnamna slik eigarane gjer det i løpande tekst: TV 2 (med mellomrom), TV3 (utan mellomrom), NRK1, NRK2, NRK3 osv.

Personnamn

Personnamn følgjer vanlegvis rettskrivingsreglane. Vi bruker ikkje reint visuelt motiverte skrivemåtar (til dømes artistnamna «Joey Bada$$» og «Ke$ha») i løpande tekst, men vi kan bruke dei i grafikk der det er føremålstenleg.

Politiske partier

For ordens skyld – slik skriver vi de norske partinavnene i NRK: